Елени Каринте и младиот Мустафа Кемал Ататурк ги нарекуваат балканските Ромео и Јулија

Елени Каринте и младиот Мустафа Кемал Ататурк ги нарекуваат балканските Ромео и Јулија

Share Button

Тур­ски­те ту­ри­сти ми­ну­ва­ат ил­јад­ни­ци ки­ло­ме­три за да ја по­се­та­та спо­мен-со­ба­та во би­тол­ски­от му­зеј, да се фо­то­гра­фи­ра­ат под бал­ко­нот на Ка­рин­те, но и да го чи­та­ат пис­мо­то што таа му го на­пи­ша­ла на Ата­турк

Reportaza95-1

При­каз­на­та од кра­јот на 19 век за не­ос­тва­ре­на­та љу­бов ме­ѓу уба­ва­та би­тол­чан­ка Еле­ни Ка­рин­те и мла­ди­от Му­ста­фа Ке­мал Ата­турк, кои мно­гу­ми­на ги на­ре­ку­ва­ат бал­кан­ски­те Ро­мео и Ју­ли­ја, де­нес ста­ну­ва не­за­о­би­кол­на ту­ри­стич­ка атрак­ци­ја во Би­то­ла. Тур­ски­те ту­ри­сти ми­ну­ва­ат ил­јад­ни­ци ки­ло­ме­три за да ја по­се­та­та спо­мен-со­ба­та во би­тол­ски­от му­зеј, да се фо­то­гра­фи­ра­ат под бал­ко­нот на Ка­рин­те, ка­де што е исп­ле­те­на, мо­же­би, нај­го­ле­ма­та љу­бов­на са­га на овие про­сто­ри, но и да го чи­та­ат пис­мо­то што таа му го на­пи­ша­ла на Ата­турк.

Би­тол­ска­та уба­ви­ца Еле­ни Ка­рин­те има­ла са­мо де­сет го­ди­ни ко­га се срет­на­ла со Му­ста­фа Ке­мал Ата­турк во 1900 го­ди­на, до­де­ка чо­ве­кот што по­доц­на ќе ста­не ос­но­вач на со­вре­ме­на Тур­ци­ја и та­тко на на­ци­ја­та бил ма­ту­рант на Во­е­на­та гим­на­зи­ја во Би­то­ла.

– Љу­бо­вта ме­ѓу нив не се ро­ди­ла вед­наш, ка­ко што се рас­ка­жу­ва де­нес по фил­мо­ви­те и по на­пи­си­те, за­што таа сѐ уште би­ла де­те. Ро­ман­са­та се слу­чи­ла се­дум го­ди­ни по­доц­на, во 1907, ко­га Ата­турк се вра­тил по­втор­но во Би­то­ла за да ја упра­ву­ва Во­е­на­та гим­на­зи­ја – ве­лат би­тол­ча­ни.

Reportaza95-2

Reportaza95-3

Де­нес, по по­ве­ќе од еден век, при­каз­на­та не са­мо што не пад­на­ла во за­бо­рав, ту­ку бал­ко­нот од кој Еле­ни го гле­да­ла Му­ста­фа до­де­ка ми­ну­вал на Ши­рок со­как, ста­на атрак­ци­ја за тур­ски­те ту­ри­сти во Би­то­ла. Но, за жал, не е за­чу­ва­на ни­ту ед­на фо­то­гра­фи­ја од Еле­ни.

Би­тол­ча­ни ве­лат де­ка со сни­ма­ње­то на раз­ни до­ку­мен­тар­ни фил­мо­ви и игра­ни фил­мо­ви, при­каз­на­та ја гу­би ви­сти­ни­то­ста.

Пр­во тре­ба да се об­јас­ни ка­ко ус­пе­ал ма­ту­рант на Во­е­на­та гим­на­зи­ја во Би­то­ла, ка­ков што бил Ата­трук, да вле­зе во ку­ќа­та на го­ле­ми­от тр­го­вец Ефтим на Ши­рок со­как. По­сред­ник бил род­ни­на на та­тко­то на Ке­мал, кој ра­бо­тел во Јуч кат­ли, не­што ка­ко по­ли­ци­ска ста­ни­ца на Ши­рок со­как, спро­ти ку­ќа­та на Ка­рин­те­ви. Тој го од­нел Му­ста­фа на пр­ви­от имен­ден на Еле­ни, ко­га таа има­ла 10 го­ди­ни, се ве­ли во при­каз­на­та, ко­ја со го­ди­ни ја рас­ка­жу­ва­ат би­тол­ча­ни.

На при­е­мот, мај­ка рек­ла: „На­ше­то де­вој­че ќе ви по­ка­же на ма­ли­от кла­вир ’кла­всен‘ што на­у­чи да сви­ри кај Фран­цу­зин­ки­те” (тоа би­ле учи­тел­ки­те по пи­ја­но во Би­то­ла).

Та­ка Еле­ни пред Му­ста­фа ја от­сви­ре­ла пес­на­та „Бра­те Жак“. Но, по пр­во­то поз­нанс­тво, тие се раз­о­тиш­ле, а Ата­турк за­ми­нал на Во­е­ни­от ко­леџ во Истан­бул.

Reportaza95-4

Па­ти­шта­та по­втор­но им се вкр­сти­ле по се­дум го­ди­ни, ко­га тој се вра­тил да ја ра­ко­во­ди Во­е­на­та гим­на­зи­ја во Би­то­ла. По­втор­но на праз­ни­кот Еле­на и Кон­стан­тин, не­го­ви­от род­ни­на го од­нел кај Ка­рин­те­ви, а та­му се­га го пре­че­ка­ла 17-го­диш­на да­ма. Та­ка поч­на­ла љу­бо­вта. Иа­ко, сре­ди­на­та не одо­бру­ва­ла вр­ска ме­ѓу хри­сти­јан­ка и мус­ли­ман, Еле­ни по­бег­на­ла за Ата­турк.

– На­пра­ви­ја фил­мо­ви де­ка бе­гал со неа по лоз­ја­та. Но, не­му тоа не му при­ле­га­ло, бил офи­цер. Ја од­нел кај сво­јот род­ни­на, во ку­ќа во бли­зи­на на де­неш­ни­от ре­сто­ран „Ло­вец“.Се диг­на­ло мно­гу прав. Се­мејс­тво­то го ан­га­жи­ра­ло ду­ри и грч­ки­от вла­ди­ка да вли­јае, па ус­пе­а­ле де­вој­че­то да го вра­тат до­ма – рас­ка­жу­ва­ат по­ста­ри­те би­тол­ча­ни.

По ова, Му­ста­фа за­ми­нал од Би­то­ла. Еле­ни за ку­со вре­ме ја ома­жи­ле за То­де, нај­до­бри­от ра­бот­ник на та­тко ѝ, кој му дал ми­раз од 900 на­по­ле­о­ни са­мо за да ја зе­ме за же­на за­што уг­ле­дот ѝ бил на­ру­шен. Ро­ди­ла две де­ца, но фа­ти­ле вој­ни­те, де­ца­та ѝ умре­ле, а Еле­ни из­бе­га­ла во Ле­рин и ни­ко­гаш не се вра­ти­ла во Би­то­ла.

Reportaza95-5

Се рас­ка­жу­ва де­ка до кра­јот на жи­во­тот при­ма­ла чек од ли­це што ја из­др­жу­ва­ло, но до де­нес не е откри­е­но од ко­го.

Спо­мен-со­ба­та во чест на го­ле­ми­от тур­ски ре­фор­ма­тор се на­о­ѓа во би­тол­ски­от За­вод и му­зеј, об­јект во кој би­ло сме­сте­но учи­ли­ште­то во кое се шко­лу­вал мла­ди­от ка­дет. Фо­то­гра­фии, ски­ци од би­тки, биб­ли­о­те­ка,  би­ста, во­соч­на фи­гу­ра – ода­ја што ги збра­ла си­те тај­ни од жи­во­тот на го­ле­ми­от ре­фор­ма­тор. Та­му е по­ста­ве­но и пис­мо­то за кое се ве­ру­ва де­ка  пред по­ве­ќе од еден век му го на­пи­ша­ла би­тол­чан­ка­та Еле­ни Ка­рин­те на мла­ди­от Му­ста­фа Ке­мал, кој  учел во во­е­на­та гим­на­зи­ја во Би­то­ла. Всуш­ност, цен­трал­но ме­сто за­зе­ма пис­мо­то од Еле­ни Ка­рин­те, а при­каз­на­та за бал­кан­ски­те Ро­мео и Ју­ли­ја, тој мус­ли­ман, таа хри­сти­јан­ка, нив­на­та го­ле­ма љу­бов, пред­вре­ме  осу­де­на на про­паст  по­ра­ди ре­ли­ги­ски­те и оп­штес­тве­ни­те сте­ги, де­нес, еден век по­доц­на, е гла­вен адут за прив­ле­ку­ва­ње тур­ски ту­ри­сти. Со воз­ди­шки го чи­та­ат пис­мо­то, се фо­то­гра­фи­ра­ат пред ку­ќа­та на Ка­рин­те на би­тол­ски Ши­рок со­как, до­де­ка бал­ко­нот ја рас­ка­жу­ва  таж­на­та љу­бов­на при­каз­на…

Спо­ред дру­га вер­зи­ја, пак, Еле­ни би­ла ќер­ка на тр­го­ве­цот Ефтим Ка­рин­те. Неј­зи­но­то се­мејс­тво би­ло ед­но од нај­бо­га­ти­те вла­шки се­мејс­тва, кои со дру­ги­те се­мејс­тва од тој ранг го ди­кти­ра­ле оп­штес­тве­ни­от и тр­гов­ски жи­вот во Би­то­ла во пос­лед­ни­те де­це­нии на де­вет­на­е­сет­ти­от век. Се­мејс­тво­то Ка­рин­те би­ло дла­бо­ко ре­ли­ги­оз­но се­мејс­тво, а Еле­ни би­ла израс­на­та во ду­хот на пра­вос­лав­но­то хри­сти­јанс­тво. Спо­ред пре­да­ни­ја­та, а во не­до­стиг од неј­зи­на фо­то­гра­фи­ја, се сме­та де­ка би­ла уба­ва ру­са де­вој­ка, ко­ја мно­гу ја са­ка­ла кни­жев­но­ста. Ку­ќа­та на Ка­рин­те се на­о­ѓа на Ши­рок со­как, кој бил цен­тар на си­те збид­ну­ва­ња. Го ви­де­ла Му­ста­фа со­сем слу­чај­но до­де­ка се­де­ла на бал­ко­нот. Во не­кол­ку на­вра­ти има­ле слу­чај­ни сред­би и пог­ле­ди до­де­ка нѐ сфа­ти­ле де­ка се ро­ди­ла љу­бов, ко­ја мо­ра­ло да ја кри­јат би­деј­ќи би­ла за­бра­не­та.

– За оваа при­каз­на доз­нав мно­гу одам­на. Ги са­кам љу­бов­ни­те при­каз­ни ка­ко тие за Пи­рам и Тиз­ба, Сам­сон и Да­ли­ла, Леј­ла и Меџ­нун, шах Ја­хан и Мум­таз Ма­хал. Има не­што во нив што ме те­ра да ве­ру­вам во љу­бо­вта иа­ко по­не­ко­гаш си ве­лам де­ка, ве­ро­јат­но, та­кви­те љу­бо­ви отиш­ле со нив и се­га се мно­гу ре­тки – ве­ли Ни­ко­ли­на Ва­си­лев­ска, актер­ка­та што ја из­ве­ду­ва пе­де­сет­ми­нут­на­та мо­но­дра­ма „Го­ле­ма­та љу­бов на Еле­ни“.

Мла­ди­от ка­дет Му­ста­фа во 1896 го­ди­на до­а­ѓа од Со­лун да учи во во­е­на­та  гим­на­зи­ја во Би­то­ла. Че­сто ше­тал по Ши­рок со­как, а ед­но поп­лад­не пред Ве­лиг­ден, во 1897 го­ди­на, на бал­ко­нот од ку­ќа­та на бо­га­ти­от тр­го­вец Ефтим Ка­рин­те, ко­ја и де­нес по­стои на аго­лот од ули­ца­та, вед­наш нас­про­ти хо­те­лот „Епи­нал“, ја за­бе­ле­жал уба­ва­та Еле­ни, не­го­ва врс­нич­ка. И де­вој­ка­та не оста­на­ла рам­но­душ­на, па кра­де­шкум, та­му од бал­ко­нот и таа фр­ли­ла  пог­лед на строј­ни­от Ата­турк, ви­сок, со убав стас и со си­ни очи. И та­ка Му­ста­фа се­кој ден ми­ну­вал пред ку­ќа­та,  а Еле­ни го че­ка­ла на бал­ко­нот. Ме­ѓу нив се расп­лам­ти­ла сил­на, но за­бра­не­та љу­бов. Де­вој­ка­та за да би­де со не­го, по­бег­на­ла пре­ку виз­би­те на ку­ќа­та. За­ед­но за­ми­на­ле над­вор од Би­то­ла, но та­тко­то на Еле­ни, Ефтим, ги фа­тил, ја за­тво­рил де­вој­ка­та  до­ма, а по­тоа, ку­пил ку­ќа во Ле­рин. На­си­ла ја од­нел та­му, со на­ме­ра да ја ома­жи за друг чо­век.

Reportaza95-6

„Има це­ла го­ди­на отка­ко ме граб­на од те­бе, ме зак­лу­чи до­ма и не ме пу­шти цел ме­сец. Не пла­чев, зна­ев де­ка џа­бе му се си­те ка­тан­ци и за­тво­ри. Чо­ве­кот со кој тој са­ка­ше да се вен­чам, го ви­дов са­мо ед­наш и ме пра­ша да­ли мо­жам да го љу­бам. А јас му ре­ков ’Не, јас си го љу­бам пр­во­то ли­бе‘. И по­ве­ќе не го ви­дов. Та­тко ми ни­ко­гаш не ми про­сти, а и јас не­му. Веч­но ќе те са­ка и че­ка тво­ја­та Еле­ни Ка­рин­те”, му на­пи­ша­ла Еле­ни на Ата­турк.

Де­вој­ка­та ни­ко­гаш не се ома­жи­ла, до­жи­ве­а­ла дла­бо­ка ста­рост, а до кра­јот на жи­во­тот, не­кол­ку па­ти во го­ди­на­та при­ма­ла че­ко­ви од странс­тво. По­чи­на­ла во Ле­рин на 80 го­ди­ни.

Му­ста­фа Ке­мал по­доц­на ста­на прв пре­тсе­да­тел на Тур­ци­ја, тво­рец на мо­дер­на­та тур­ска др­жа­ва, по­ра­ди што го до­бил име­то Ата­турк, та­тко на на­ци­ја­та. Се оже­нил со Ла­ти­фе Ха­нам, но бра­кот тра­ел са­мо две го­ди­ни. Ата­турк и Ка­рин­те не се срет­на­ле ни­ко­гаш по­ве­ќе.

Љу­бов­на­та са­га за бал­кан­ски­те Ро­мео и Ју­ли­ја, во Би­то­ла се пре­не­су­ва од ге­не­ра­ци­ја на ге­не­ра­ци­ја. Не­кои ве­лат де­ка  ори­ги­на­лот на пис­мо­то од Ка­рин­те се на­о­ѓа во исто­ри­ски ар­хив. Дру­ги, пак, ве­лат де­ка ста­ну­ва збор за ле­ген­да. Се­пак, ме­ѓу би­тол­ча­ни, и де­нес жи­вее оваа  љу­бов.

– Оваа љу­бов е ви­стин­ски маг­нет за тур­ски­те ту­ри­сти. Ми­ну­ва­ат ил­јад­ни­ци ки­ло­ме­три од Тур­ци­ја до Би­то­ла, со жел­ба да го про­чи­та­ат пис­мо­то во спо­мен-со­ба­та, да ја ви­дат ку­ќа­та на Ши­рок со­как и да се фо­то­гра­фи­ра­ат под  бал­ко­нот од ка­де­што Еле­ни прв­пат го здог­ле­да­ла Му­ста­фа. До­де­ка ту­ри­сти­те се оду­ше­ве­ни, ви­со­ки­те во­е­ни и др­жав­ни де­ле­га­ции што до­а­ѓа­ат да ја по­се­тат спо­мен-со­ба­та, не пра­шу­ва­ат ни­што за оваа љу­бов­на при­каз­на. За оваа љу­бов не­ма ни­ту збор во би­о­гра­фи­ја­та на Ата­турк, не е про­нај­ден ни­ту еден пи­шан до­ку­мент што би ја по­твр­дил при­каз­на­та. Ду­ри од на­уч­ни­те кру­го­ви во Тур­ци­ја би­ло су­ге­ри­ра­но ов­де, кај нас, да не се обр­ну­ва тол­ка­во вни­ма­ние на таа при­каз­на за­тоа што не­ма дру­ги до­ку­мен­ти, освен пис­мо­то за кое кај нас се ве­ру­ва де­ка Еле­ни го на­пи­ша­ла до Ата­турк – ве­лат упа­те­ни­те.

Оваа љу­бов­на при­каз­на е инс­пи­ра­ци­ја за филм­ски­те и те­а­тар­ски ра­бот­ни­ци.  Во 2006 го­ди­на бе­ше сни­мен кра­ток до­ку­мен­тар­но-игран те­ле­ви­зи­ски  филм, на­пра­вен е му­зич­ко-те­а­тар­ски  пер­фор­манс, а, исто та­ка, нај­но­ви­от филм на Але­ксан­дар По­пов­ски „Бал­ка­нот не е мр­тов“,  ра­бо­тен спо­ред сце­на­ри­о­то на Де­јан Ду­ков­ски за исто­и­ме­на­та прет­ста­ва, кој бе­ше при­ка­жан на фе­сти­вал „Бра­ќа Ма­на­ки”, ја рас­ка­жу­ва при­каз­на­та за љу­бо­вта ме­ѓу Ата­турк и Ка­рин­те.

Пис­мо­то на Еле­ни Ка­рин­те до Ке­мал Ата­турк

Reportaza95-7До Ке­мал Ата­турк,
не­ка­де и не­ко­гаш!

По­ми­наа тол­ку го­ди­ни, а јас ете уште се­кој ден че­кам абер од те­бе.  Ако не­ко­гаш го до­би­еш пис­мо­во, се­ти се, ви­ди ги сол­зи­ве на хар­ти­ја­ва… Го­ди­ни­те си вр­ват.  Ов­де­ка се збо­ру­ва за те­бе.  Не­што се слу­чу­ва.

Ако ги чи­таш овие ре­до­ви до­де­ка љу­биш не­ко­ја дру­га же­на, иски­ни го пис­мо­во и пра­шај ја неа да­ли ве­ру­ва де­ка не­ко­ја си Еле­ни Ка­рин­те од Би­то­ла го по­ар­чи­ла цел жи­вот за еден чо­век со ко­го би­ла са­мо еден ден.  Ако ја љу­биш неа, ка­ко што јас те љу­бам те­бе, не ка­жу­вај ѝ ни­што, не­ка би­де среќ­на ако си и ти.

Ако, пак, уште ја па­ме­тиш де­вој­ка­та од Бал­ка­нот и не љу­биш дру­га, знај де­ка те че­кам.  Ќе те че­кам се­кој ден, цел жи­вот… Знам де­ка ќе се вра­тиш, де­ка не си за­бо­ра­вил.

Та­тко ми умре.  Има ве­ќе це­ла го­ди­на.  Тој ден ко­га ме граб­на од те­бе, ме зак­лу­чи до­ма.  Не ме пу­шти цел ме­сец.  Не пла­чев.  Зна­ев де­ка џа­бе ќе се си­те ка­тан­ци и за­тво­ри.  Чо­ве­кот со кој тој са­ка­ше да се зе­мам го ви­дов са­мо ед­наш.  Ме пра­ша да­ли не­ко­гаш ќе мо­жам да го љу­бам… му ре­ков: не!  Си го љу­бам пр­во­то ли­бе.  По­ве­ќе не го ви­дов.

Та­тко ми ни­ко­гаш не ми про­сти.  Ни јас не­му.  Не­кол­ку де­на пред да умре ме вик­на кај се­бе… ре­че: Знам де­ка згре­шив, но знам и де­ка ни­ко­гаш не бев до­бар та­тко.  Не ба­рам да ми про­стиш, не ба­рај ни ти!  Бог не­ка ни про­сти на двај­ца­та.  Са­кав нај­до­бро, а на­пра­вив нај­ло­шо.
Та­тко ми не бе­ше лош чо­век!
Не сум ве­ќе мла­да и уба­ва ка­ко то­гаш.
Цел жи­вот еден ден…

Веч­но те са­ка и се­ко­гаш ќе те че­ка
веч­но тво­ја
Еле­ни Ка­рин­те

 

(Пишува: Невена Поповска
Текст објавен во 95. број на неделникот „Република“, 27.06.2014)

уредник

Related Posts

Зградата во Министерството за правда се запалила од неизгасната цигара или решо?

Коментарите се исклучени на Зградата во Министерството за правда се запалила од неизгасната цигара или решо?

Create Account



Log In Your Account